Read in English

به عنوان برنامه‌نویسی که در یک سال گذشته تقریباً هیچ کدی ننوشته‌ام، از خودم همان پرسشی را پرسیده‌ام که این روزها خیلی از ما می‌پرسیم: اگر ماشینی بتواند کار مرا بهتر از خودم انجام دهد، از من چه می‌ماند؟ پاسخ کاملی ندارم، اما فکر می‌کنم پاسخی ناقص دارم، و از جایی می‌آید که انتظارش را نداریم: از محدودیت‌هایمان.

دیدی از همه‌جا

سال‌ها پیش نوشتم که «دیدی از هیچ‌جا» وجود ندارد، که هر کدام از ما جهان را از یک نقطه‌ی خاص می‌بینیم، و این نقصی نیست که باید برطرف شود، بلکه صرفاً معنای انسان بودن است. هنوز هم به این باور دارم. چیزی که انتظارش را نداشتم این بود که چیزی بسازیم که به عکسِ آن نزدیک باشد: دیدی از همه‌جا.

مدل‌های زبانی بزرگ، کم‌وبیش، همین هستند. بیش از آنچه یک انسان در هزار عمر بتواند بخواند خوانده‌اند، و وقتی چیزی از آن‌ها می‌پرسید، هر مفهومی که تا به حال با آن روبه‌رو شده‌اند پاسخ را به سمت خود می‌کشد. نه یک دیدگاه، بلکه مجموعِ تارِ میلیون‌ها دیدگاه. آنچه بیرون می‌آید، تقریباً بنا به تعریف، موافق‌ترین پاسخ است: پاسخی که بیشترین آدم‌ها، به طور میانگین، می‌دادند.

و دقیقاً به همین دلیل است که اغلب هیچ حسی برنمی‌انگیزد.

محدودیت به ما چه می‌دهد

حالا فکر کنید وقتی همان پرسش را از یک آدم می‌پرسید چه اتفاقی می‌افتد. یک آدم چند کتاب خوانده، در یکی دو شهر زندگی کرده، چند نفر را دوست داشته، در چند کار شکست خورده. وقتی پرسشی به او می‌رسد، به مجموعه‌ی کوچک و کج‌وکوله‌ای از تجربه‌ها وصل می‌شود و به هیچ‌جای دیگر. به همه‌سو کشیده نمی‌شود، چون آن‌قدرها سویی برای کشیده شدن وجود ندارد.

ما معمولاً به این می‌گوییم سوگیری، و هست. همه‌ی گزینه‌ها را نمی‌بینیم، پس همانی را برمی‌داریم که جلوی چشممان است. اما ببینید این چه کار دیگری می‌کند: به ما اجازه می‌دهد پای یک چیز بمانیم. اجازه می‌دهد در یک مسیر عمیق شویم به جای آن که بالای همه‌ی مسیرها معلق بمانیم. به ما ذوق می‌دهد، ترجیح می‌دهد، جهت می‌دهد، و ذوق همان دیدگاه محدودی است که آدم با آن آشتی کرده.

فکر می‌کنم خلاقیت همین‌جا زندگی می‌کند. نه در دسترسی به همه‌ی امکان‌ها، بلکه در این که ناچار به راهی باریک رانده شوی و آن‌جا چیزی پیدا کنی که هیچ‌کس ایستاده در وسط پیدایش نمی‌کرد. اثر خلاقانه میانگینِ همه‌ی آثار نیست؛ جهانِ خاصِ یک آدم خاص است که برای بقیه‌ی ما دیدنی شده.

و این فقط درباره‌ی هنر نیست. حتی در مسئله‌های فنی دشوار، درست بودن اغلب نیازمند انتخابی ظریف، متعهدانه و کمی نامعقول است؛ از آن انتخاب‌هایی که فقط وقتی می‌توانی بکنی که هم‌زمان همه‌ی گزینه‌های دیگر را با همان جدیت نسنجی. ماشین، که یک‌باره به همه‌سو کشیده می‌شود، به‌تنهایی در همین کار درمی‌ماند.

می‌خواهم این‌جا دقیق باشم. نمی‌گویم ماشین نمی‌تواند راه باریکی را برود. می‌تواند، و بسیار خوب هم می‌رود. چیزی که نمی‌تواند، انتخابِ آن راه است. اگر به حال خود رها شود، بی‌کسی که آن را در یک جهت نگه دارد، به سمت وسط برمی‌گردد، به سمت پاسخی که همه می‌دادند، چون همه‌ی کشش‌هایش از همان وسط می‌آید. موجودی محدود لازم است، کسی با ذوق و گذشته‌ای و حس سرسختانه‌ای از این که چه چیزی مهم است، تا به یک راه اشاره کند و آن را همان‌جا نگه دارد. ماشین می‌تواند این اشاره را با مهارتی حیرت‌انگیز دنبال کند، اما خودِ اشاره باید از دیدی محدود بیاید.

خب که چه؟

اگر این درست باشد، آن چیزی که ضعف خودمان می‌دانستیم، تنگ‌نظری‌مان، یک‌سویه بودنمان، ناتوانی‌مان در دیدن کل تصویر، همان چیزی است که ما را قادر می‌کند چیزی بیش از میانگین تولید کنیم. سوژه بودن مانعِ کار خوب نیست. کار خوب از همین ساخته شده است. و تصویر دیگری از جای ما در کنار این ماشین‌ها پیشنهاد می‌کند: نه به عنوان کسانی که می‌دانند، یا حتی کسانی که می‌سازند، بلکه به عنوان کسانی که اشاره می‌کنند. ماشین گستره را می‌آورد؛ آدم جهت را. هیچ‌کدام بی‌دیگری چندان به کار نمی‌آید.

نمی‌خواهم به این فکر زیادی دل خوش کنم. ممکن است کسی مدلی بسازد که عمداً باریک است، آموخته با تجربه‌ی یک عمرِ یک نفر، و معلوم شود دیدگاهی از آنِ خود دارد. نمی‌دانم آن‌وقت چه خواهم گفت. اما فعلاً، وقتی از خودم می‌پرسم ارزش من در کنار ماشینی که همه‌چیز را می‌داند چیست، پاسخ انگار این است: من آنی هستم که نمی‌داند.